Nowy Testament, tak jak cała Biblia, nie zachował się w oryginalnych autografach, czyli w rękopisach spisanych własnoręcznie przez apostołów. Dysponujemy jednak tysiącami późniejszych kopii, które były przepisywane przez chrześcijan na przestrzeni wieków. Ich porównanie pozwala ustalić, jak wyglądał pierwotny tekst. Różne rodziny rękopisów pokazują nam, jak Słowo Boże było przekazywane i kopiowane w różnych częściach świata.
Do dziś znanych jest ponad 5700 greckich rękopisów Nowego Testamentu, od maleńkich fragmentów papirusowych po pełne kodeksy.
Wśród nich są:
- Papirusy – najstarsze rękopisy (II–III w.)
- Uncjały – typ pisma kodeksowego zawierającego wielkie litery greckie na pergaminie (IV–IX w.)
- Minuskuły – późniejsze rękopisy (od IX w.)
- Lekcjonarze – fragmenty Pisma przeznaczone do czytań na nabożeństwach.
Oprócz greckich rękopisów istnieją wczesne przekłady w innych językach: syryjskim, łacińskim, koptyjskim, gockim, etiopskim i wielu innych. Łącznie tworzą one ogromne bogactwo świadectw zachowanego tekstu.
W badaniach nad tekstem Nowego Testamentu wyróżnia się trzy główne tradycje:
- Bizantyjski Tekst Większościowy (Tekst Przyjęty / Tekstu Receptus)
- Aleksandryjski Tekst Mniejszościowy (Tekst Krytyczny)
- Wulgata łacińska (Vetus Latina)
1. Bizantyjski Tekst Większościowy (Textus Receptus)
Przez ponad tysiąc lat w Kościele greckim dominował Bizantyjski Tekst Większościowy. Jest to forma tekstu Nowego Testamentu pochodzącego z Antiochii i utrwalona w Bizancjum między IV a XV wieku. Stanowi ok. 80–90% wszystkich greckich rękopisów, co czyni go zdecydowanie dominującym w historii chrześcijaństwa.
Szeroka geografia materiału; liczne wczesne papirusy (np. P45, P66, P75) często potwierdzają jego odczyty; wielu uczonych wskazuje na ciągłość przekazu w historii chrześcijaństwa.
Cechuje się dużą jednolitością i spójnością, co oznacza, że większość rękopisów zawiera bardzo podobny i zgodny tekst między tysiącami rękopisów – ponad 5700 greckich rękopisów (papirusy, uncjały, minuskuły, lekcjonarze) oraz wczesne wersje (syryjskie, łacińskie, koptyjskie itd.); setki tysięcy wariantów potwierdzają zgodność.
Na tej bazie opierały się pierwsze drukowane greckie wydania Nowego Testamentu XVI wieku, zwłaszcza Erazm z Rotterdamu (1516),Robert Estienne (Stephanus) i Theodor Beza. Z wydań tych ukształtował się Textus Receptus (Tekst Przyjęty).
Wielu badaczy tekstu biblijnego (np. teolodzy Wilbur Pickering, Edward Hills, Dean Burgon) argumentuje, że tekst Pisma musi być badany w świetle wiary, a nie jedynie naukowych kryteriów, i że ta właśnie większość tekstowa świadczy o zachowaniu oryginalnego przekazu, który był w ciągłym użyciu w kościele przez wieki.
Papirusy z II–III wieku (P45, P66, P75) często potwierdzają odczyty typowe dla tego tekstu.
Na tej bazie powstały klasyczne przekłady najdoskonalszych Biblii:
- King James Bible (1611) – przekład angielski, uważany przez wielu za najwierniejszy względem Textus Receptus (czyli greckiego tekstu opartego na bizantyjskiej większości).
- Biblia Brzeska (1563)
- Biblia Gdańska (1632)
2. Aleksandryjski Tekst Mniejszościowy
Drugą bazą jest tekst aleksandryjski, nazwany tak od miasta Aleksandria w Egipcie, skąd wywodzą się rękopisy (m.in. Kodeks Watykański (B) i Kodeks Synajski (Aleph)). Jednak te rękopisy stanowią zaledwie ok. 1% wszystkich istniejących i twierdzi się, że pochodzą z ok. IV w. Dlatego wielu współczesnych uczonych nadaje im duże znaczenie ze względu na ich wiek. Krytycy wskazują jednak, że te rękopisy często różnią się między sobą i wywodzą się z ograniczonego obszaru Egiptu, gdzie od wieków praktykowano mistykę i okultyzm, przez co mogą nie odzwierciedlać szerokiej tradycji chrześcijańskiej.
W 1881 roku uczeni B. F. Westcott i F. J. A. Hort opracowali na ich podstawie nową edycję greckiego Nowego Testamentu, która stała się podstawą tzw. tekstu krytycznego.
W 1898 r. niemieccy uczeni Eberhard Nestle i później Kurt Aland opracowali kolejne wydania greckiego tekstu krytycznego. Ich praca opierała się wprost na tekstach Westcotta i Horta oraz tych samych rękopisach aleksandryjskich.
Późniejsze wydania opracowane przez Zjednoczone Towarzystwa Biblijne, rozwijały ten sam nurt i są dziś powszechnie używane w nowych przekładach (np. NIV, ESV, NASB w j. angielskim oraz Biblia Tysiąclecia, Biblia Paulistów, Biblia Ekumeniczna i inne w j. polskim).
3. Wulgata łacińska
Wulgata łacińska stanowi jedną z najstarszych przekładów tekstowych Nowego Testamentu, która rozwijała się równolegle z tekstem aleksandryjskim. Charakteryzowała się znaczną swobodą przekazu, tendencją do parafraz i uzupełnień, przez co jej warianty były często dłuższe i bardziej dynamiczne językowo. Łacińskie przekłady Nowego Testamentu, tzw. Vetus Latina (Stara Łacina) były używane w Afryce Północnej i Imperium Rzymskim. Przekłady nie były jednolite i zróżnicowanie tych wczesnych tłumaczeń doprowadziło do potrzeby ich ujednolicenia. W odpowiedzi na to, papież Damazy I powierzył w 382 roku św. Hieronimowi zadanie przygotowania nowego, poprawionego przekładu łacińskiego. W swoim przekładzie Pisma, Hieronim oparł się głównie na tekście aleksandryjskim oraz wcześniejszych wersjach łacińskich, tworząc tekst, który przeszedł do historii jako Wulgata łacińska (Vulgata Latina). Ukończona ok. 405 roku, Wulgata była przez ponad tysiąc lat oficjalnym tekstem Kościoła rzymskiego oraz podstawą dla licznych przekładów średniowiecznych.
Schemat Rozwoju Nowego Testamentu
Tabela Porównawcza Centrów Duchowych
| Egipt / Aleksandria | Afryka Północna / Rzym | Antiochia / Bizancjum |
| Centrum wiedzy hellenistycznej, filozofii, magii i ludzkiego racjonalizmu. | Centrum łacińskiej teologii Kościoła zachodniego; ośrodek prawodawstwa, liturgii i tradycji kościelnej. | Centrum chrześcijaństwa apostolskiego |
| Egipt w Biblii symbolizuje niewolę i odstępstwo od Boga (2 Mojż. 12:12; Obj. 11:8). | Rzym i Afryka Północna symbolizują Kościół instytucjonalny i tradycję ludzką (Dn. 7:25; Obj. 17:18). | Antiochia symbolizuje wolność i posłuszeństwo Duchowi Świętemu (Dz. 11:26; 13:1–3). |
| Miejsce mądrości ludzkiej, filozofii greckiej i mistycyzmu (Filon z Aleksandrii, Klemens, Orygenes). | Miejsce rozwoju łacińskiej teologii (Tertulian, Cyprian, Augustyn); łączenie Pisma z tradycją i autorytetem Kościoła. | Miejsce nauki apostolskiej, prowadzonej przez Pawła i Barnabę |
| Teksty często modyfikowane, skracane, alegoryzowane; poddane ludzkiej interpretacji i filozofii. | Teksty tłumaczone i adaptowane do potrzeb Kościoła łacińskiego (Vetus Latina, Wulgata); niekiedy dopasowywane do doktryny. | Teksty wiernie kopiowane i zachowywane; dosłowna interpretacja zachowująca wierność oryginałom. |
| Orygenes, Klemens Aleksandryjski – głosili symboliczne rozumienie Pisma, łączyli Ewangelię z filozofią. | Hieronim, pracując w Rzymie i Betlejem, korzystał z tekstów Orygenesa. Wprowadził również łacińską systematyzację tekstu w duchu tradycji Kościoła zachodniego. | Paweł Apostoł, Barnaba, uczniowie w Antiochii – nauczanie oparte wyłącznie na Chrystusie i Piśmie. |
| Teksty Aleksandryjskie są podstawą dla Westcotta i Horta skąd powstaje tzw. Tekst krytyczny. | Z tradycji afrykańsko-aleksandryjsko-rzymskiej powstała Wulgata łacińska – autorytet Kościoła zachodniego, później zreformowany w Soborze Trydenckim. | Z Antiochii i Bizancjum pochodzi tekst bizantyjski (przyjęty) , który jest podstawą Textus Receptus. |
| Źródło modernizmu, mistycyzmu, ezoteryki i duchowej pychy. | Źródło instytucjonalnego chrześcijaństwa – zewnętrzna forma, tradycja, liturgia i dogmat ponad prostotę Słowa. | Źródło prawowiernego chrześcijaństwa, misji i zachowanego Słowa Boga. |
| „ponieważ PAN wam powiedział: Nie wracajcie tą drogą nigdy więcej.” (5 Mojż. 17:16) | „na próżno wielbią mnie, nauczając jako doktryn przykazań ludzkich.” (Mt 15:9) | „I nazwano uczniów Chrześcijanami po raz pierwszy w Antiochii.” (Dz. 11:26) |
Z którego źródła jest twoje Pismo Święte?
| Werset | Egipt / Aleksandria | Afryka Północna / Rzym | Antiochia / Bizancjum |
| Dz 8:37 | Brak | Wierzę, iż Jezus Chrystus jest Syn Boży. | Wierzę, że Jezus Chrystus jest Synem Boga. |
| Rz 1:16 | nie wstydzę się Ewangelii | nie wstydzę się Ewangelii | nie wstydzę się ewangelii Chrystusa |
| Kor 1:18 | którzy dostępujemy zbawienia | którzy dostępujemy zbawienia | którzy jesteśmy zbawieni |
| 2 Kor 2:17 | którzy handlują słowem Bożym | którzy fałszują słowo Boże | którzy psują słowo Boga |
| Gal 4:7 | Brak | Brak | poprzez Chrystusa |
| Gal 6:15 | Brak | w Chrystusie | w Chrystusie Jezusie |
| Ef 3:9 | Brak | Brak | przez Jezusa Chrystusa |
| Ef 3:14 | Brak | Pana naszego Jezusa Chrystusa | naszego Pana Jezusa Chrystusa |
| Fil 4:13 | w Tym | w Tym | poprzez Chrystusa |
| Kol 1:2 | Brak | Brak | i Pana Jezusa Chrystusa |
| Kol 1:14 | Brak | przez krew jego | poprzez jego krew |
| Tym 3:16 | Ten, który objawił się w ciele | Ten, który objawił się w ciele | Bóg objawił się w ciele |
| 1 P 4:1 | Chrystus cierpiał w ciele | Chrystus ucierpiał w ciele | Chrystus cierpiał za nas w ciele |
| 1 J 4:3 | Brak | Brak | że Jezus Chrystus przychodzi w ciele |
| 1 J 5:7 | Brak | a ci trzej jedno są | i ci trzej są jedno |
| Obj 1:11 | Brak | Brak | Ja jestem Alfa i Omega, pierwszy i ostatni |
| Obj 21:24 | Brak | Brak | są zbawieni |
Krótka Charakterystyka Popularnych Przekładów
| Przekład | Charakterystyka | Źródło Tekstowe (NT) |
| King James Bible (KJB) | Wydana w 1611 r. Klasyczny angielski przekład uznawany przez wielu chrześcijan i biblistów za najwierniejszy oryginalnym tekstom. Stanowi punkt odniesienia dla niniejszego porównania. | Textus Receptus |
| Biblia Króla Jakuba (BKJ) | Nowy Testament wydany w 2024 r. Polski wierny przekład oparty na zasadach i duchu KJB, zachowującym dosłowność i teologiczny ton oryginału. Przekład bezpośrednio z j. ang. (KJB) 1611 r. | Textus Receptus (bezpośrednio z j. ang. (KJB)) |
| Biblia Brzeska (BB) | Wydana w 1563 r. pierwszy polski przekład całej Biblii z języków oryginalnych: hebrajskiego i greckiego. | Textus Receptus |
| Biblia Gdańska (BG) | Wydana w 1632 r. dokonany wspólnie przez braci czeskich i kalwinistów. Biblia Gdańska była tłumaczeniem z języków oryginalnych, opartym na Textus Receptus, a zarazem rewizją wcześniejszej Biblii brzeskiej (1563). | Textus Receptus |
| Biblia Jakuba Wujka (Wujek) | Wydana w 1599 r. Przekład wykonany przez jezuitę, ks. Jakuba Wujka. | Wulgata łacińska |
| Biblia Warszawska (BW) | Wydana w 1975 r. Przekład cieszy się powszechnym uznaniem wśród polskich protestantów. | Westcott & Hort / Nestle–Aland |
| Biblia Tysiąclecia (BT) | Wydana w 1965 r. Jest oficjalnym przekładem Kościoła katolickiego, szeroko używany w liturgii i edukacji religijnej. | Westcott & Hort / Nestle–Aland |
| Biblia Paulistów (BP) | Wydana w 2005 r. Przekład dokonany przez biblistów z Towarzystwa Świętego Pawła. | Westcott & Hort / Nestle–Aland |
| Biblia Ekumeniczna (BE) | Wydana w 2017 r. Powstała w wyniku współpracy katolicko-protestancko-prawosławnej. | Westcott & Hort / Nestle–Aland |
| Przekład Nowego Świata (PNŚ) | Wydana w 1997 r. Przekład dokonany przez Komitet Przekładu Biblii Nowego Świata Świadków Jehowy, przez nich wydawany i głównie przez nich rozpowszechniany. | Westcott & Hort |
Tabela zgodności przekładów z KJB / TR
✔ Zgodne ◐ W większości zgodne ~ Częściowo zgodne ✘ Niezgodne
| Werset | BKJ | BB | BG | BW | Wujek | BT | BP | BE | PNŚ |
| Mt 17:21 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mt 18:11 | ✔ | ◐ | ◐ | ◐ | ◐ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mt 23:14 | ✔ | ✔ | ✔ | ◐ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mk 7:16 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ◐ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mk 9:44 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ◐ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mk 10:21 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Mk 11:26 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Mk 15:28 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ✔ | ◐ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Łk 4:4 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Łk 17:36 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Łk 23:17 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ✔ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ |
| J 1:18 | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| J 6:47 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ◐ | ~ | ~ | ~ |
| J 9:35 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Dz 8:37 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Dz 15:34 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Dz 24:7 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Dz 28:29 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Rz 1:16 | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| 1Kor 1:18 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| 2 Kor 2:17 | ✔ | ~ | ◐ | ~ | ◐ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Gal 4:7 | ✔ | ✔ | ◐ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Gal 6:15 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ◐ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Ef 3:9 | ✔ | ◐ | ◐ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Ef 3:14 | ✔ | ✔ | ◐ | ✘ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Fil 4:13 | ✔ | ◐ | ◐ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Kol 1:2 | ✔ | ✔ | ◐ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ✘ |
| Kol 1:14 | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Kol 2:9 | ✔ | ◐ | ~ | ~ | ◐ | ~ | ~ | ~ | ✘ |
| 1 Tym 3:16 | ✔ | ◐ | ◐ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ | ✘ |
| Heb 9:20 | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| 1 P 4:1 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| 1 J 4:3 | ✔ | ◐ | ◐ | ◐ | ~ | ~ | ~ | ~ | ✘ |
| 1 J 5:7 | ✔ | ✔ | ✔ | ✘ | ✔ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
| Obj 1:11 | ✔ | ✔ | ✔ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ | ~ |
| Obj 21:24 | ✔ | ✔ | ~ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ | ✘ |
✔ Zgodne ◐ W większości zgodne ~ Częściowo zgodne ✘ Niezgodne